Na początku czuwania zapalano światło, której tej nocy miało szczególne znaczenie. Przypominało ono Zmartwychwstałego Pana i wszystkich przez Niego oświeconych. Podczas czuwania odczytywano fragmenty z Pisma Świętego mówiące w sposób typiczny o chrzcie jako nowym stworzeniu, przejściu przez wodę, wybawieniu ze śmierci, nowym przymierzu zawartym z Bogiem. Ważnym momentem było odczytywanie psalmów. Udzielano także w babtysterium sakramentu chrztu świętego, który oznaczał współumieranie i współzmartwychwstanie z Chrystusem.
Od V wieku z tej racji, że chrzest dorosłych był udzielany rzadko skracano nocne czuwania i celebrowano Mszę Świętą bezpośrednio po czytaniach i modlitwach. Wszystko kończyło się około północy. Następnie odprawiano liturgię Wielkiej Nocy w godzinach wieczornych soboty. Następnie odprawiano Mszę Świętą o godz. 3 po południu, a od XIII wieku w godzinach rannych. W latach 1951-1955 powrócono do pierwotnej tradycji i przeniesiono liturgię wielkanocną na porę nocną czy godziny wieczorne. Gdy nocne czuwania kończono w sobotę, to wówczas niedziela była dniem bez liturgii. Stąd wprowadzono drugą Mszę Świętą wielkanocną, celebrowaną w niedzielę przed południem.
Przed reformą obrzędów Wigilii Paschalnej w 1955 roku nabożeństwo to rozpoczynało się od poświęcenia ognia, kadzidła i paschału. Liturgia Słowa Bożego składała się z 12 czytań. Bardzo mocny rozbudowany był sam obrzęd wody chrzcielnej.
Przed obrzędem poświęcenia ognia były gaszone wszystkie świece i lampy w kościele. Ognisko na ogół było przygotowywane blisko świątyni. Nowy ogień jest obrazem Chrystusa Zmartwychwstałego. Sam ogień należało wydobyć z krzemienia, co oznaczało powstanie Chrystusa z grobu. Następnie celebrans błogosławił 5 kawałków kadzidła. Symbolizowały one wonne oleje, którymi Józef i Nikodem namaścili Chrystusa po śmierci.
Kapłan zmieniał kapę koloru fioletowego na białą dalmatykę, następnie brał „trianguł” czyli trzy świece u dołu ze sobą połączone i osadzone na trzcinie, wchodził do świątyni i kolejno zapalał poświęconym ogniem jedna z trzech świec. Potrójna świeca oznaczała Boga w Trójcy Świętej Jedynego. Klękał i zaczynał śpiewać: „Lumen Christi” – Światło Chrystusa, na co lud odpowiadał: „Deo gratias” – Bogu niech będą dzięki. Ten obrzęd powtarzano przy zapaleniu drugiej świecy na środku kościoła i przy trzeciej na stopniach ołtarza.
W dalszej kolejności celebrans poświęcał Paschał. Duża woskowa świeca symbolizowała Zmartwychwstałego Pana. Wosk z którego była wykonana świeca, knot i płomień symbolizowało ciało, duszę oraz Bóstwo Jezusa. Podczas śpiewu Exultet kapłan bądź diakon wkładał na znak krzyża pięć grana do odpowiednich otworów świecy paschalnej. Grana oznaczały pięć ran Zbawiciela. Następnie zapalano Paschał od triangułu, od Paschału zaś wszystkie lampy i świece w całym kościele. Samo zapalanie świecy przypominało uroczyste powstanie z grobu, natomiast 40 dni, przez które będzie zapalany Paschał oznaczało czterdziestodniowe przebywanie Zmartwychwstałego Pana na ziemi.
W dalszej kolejności tego obrzędu było poświęcenie wody chrzcielnej. Czytano 12 proroctw ze Starego Testamentu. Po każdym czytaniu odmawiano modlitwę, po czwartym, ósmym i jedenastym śpiewano Traktus. Następnie kapłan w fioletowej kapie podchodził do chrzcielnicy i tu odbywały się modlitwy związane z poświęceniem wody chrzcielnej. Była to modlitwa w formie długiej prefacji. Po tych modlitwach odbywał się chrzest, jeśli był obecny biskup, to również udzielał sakramentu bierzmowania. Teraz następował śpiew litanii do Wszystkich Świętych, podczas której kapłan leżał krzyżem przed ołtarzem aż do wezwania „peccatores”, po czym wstawał, przywdziewał szaty świąteczne koloru białego i celebrował Mszę Świętą. Zamiast „Introit” śpiewano „Kyrie eleison! Christe eleison! Kyrie eleison”. Następnie intonowano „Gloria“, na które odzywały się organy i uderzano we wszystkie dzwony i dzwoneczki. Czyniono to na znak radości z faktu Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.
Po Epistole celebrans trzykrotnie śpiewał „Alleluja”. Czytano fragment z Ewangelii św. Mateusza, mówiący o zmartwychwstaniu /por. Mt 28, 1-7/. Podczas Ewangelii nie trzymano świec, co oznaczało, że niewiasty w poranek wielkanocny przyniosły do grobu wonności /kadzidło/. Natomiast wiarą – światłem – nie promieniowały ich serca. We Mszy Świętej opuszczano „Credo”, antyfonę zwaną „Ofiarowaniem”, „pocałunek pokoju”, „Agnus Dei”/gdyż Zbawiciel Apostołom jeszcze nie oznajmił/ oraz modlitwy: „Komunia” i „po Komunii”.
Po Komunii Świętej celebrans rozpoczynał śpiew Nieszporów. Na zakończenie całego obrzędu do słów „Ite, Missa est” dodawano dwukrotnie „Alleluja”. W roku 1955 Kongregacja Obrzędów ogłosiła z polecenia Piusa XII dekret nowego porządku obchodów Wigilii Paschalnej, który miał obowiązywać od dnia 25 marca 1956 roku. Obrzędy te zostały zmienione i poprawione. Nabożeństwo przeniesiono na godziny wieczorne, a nawet nocne. Obrzędy Wigilii Paschalnej zawierały następujące elementy: poświęcenie nowego ognia, paschału, uroczystą procesję i pochwała paschału, czytanie fragmentów Pisma Świętego, śpiewanie pierwszej części Litanii do Wszystkich Świętych, święcenie wody chrzcielnej, odnowienie przyrzeczeń chrztu, śpiew drugiej części Litanii, Msza Święta Wigilii Paschalnej wraz z Laudesami.
Liturgia rozpoczynała się od poświęcenia ognia. Jest to obrzęd pochodzenia gallikańskiego /VIII w/, z biegiem czasu przyjęło się także w liturgii rzymskiej. Modlitwa poświęcenia pochodzi z XIV wieku. Kapłan kreślił na Paschale znak zbawienia – krzyż święty, pierwszą i ostatnią literę alfabetu greckiego alfę i omegę oraz cyfrę bieżącego roku. W przygotowanych otworach w Paschale umieszczał pięć ziaren kadzidła, które symbolizowały ducha ofiary Chrystusa, który z miłości do człowieka cierpiał i następnie odniósł zwycięstwo. Następnie zapalał Paschał od poświęconego ognia i poświęcał go. Po tym obrzędzie wyruszała procesja do kościoła. Zatrzymywała się w trzech miejscach świątyni: przy drzwiach kościoła, na środku i w prezbiterium. Po pierwszym śpiewie czy recytacji „Światło Chrystusa” zapalano świecę celebransa, po drugim – świece zapalało duchowieństwo i ministranci, a po trzecim zapalali wierni oraz zapalano wszystkie światła w całym kościele.
Liturgia Słowa Bożego, pieśni i modlitwy stanowiły pierwotnie centralną część nocnego czuwania. Stare źródła zawierają albo 4 albo 12 lekcji. Reforma Papieża Piusa XII powróciła do tradycji gregoriańskiej czterech czytań. Czytania i modlitwy poruszają przede wszystkim temat chrztu świętego. Mówią o nowym stworzeniu i nowym człowieku.
Poświęcenie wody chrzcielnej znane już było w liturgii bardzo wcześnie. Pisze o tym Serapion z Thmuis /IV wiek/. Sam tekst poświęcenia porusza znaczenie wody, która przez wstąpienie Ducha Świętego otrzymuje przedziwną moc uświęcania. Na znak odradzającej mocy tej wody kapłan trzy razy zanurza w niej paschał – symbol Chrystusa zmartwychwstałego – tchnie trzy razy w wodę, wlewa olej katechumenów i krzyżma. Po poświęceniu wody udziela się chrztu świętego i wodę procesjonalnie przenosi się do chrzcielnicy. Uczestnicy liturgii uroczyście odnawiają przyrzeczenia chrzcielne.
Liturgia Wigilii Paschalnej po Soborze Watykańskim II ma następującą strukturę: liturgia światła – lucenarium, która obejmuje pobłogosławienie ognia i przygotowanie paschału, procesje z paschałem oraz orędzie wielkanocne – praeconium paschale; liturgia słowa; liturgia chrzcielna, która zawiera następujące elementy: pobłogosławienie wody chrzcielnej, odnowienie przyrzeczeń chrzcielnych; liturgia eucharystyczna.
Liturgia światła odbywa się poza świątynią. Przed kościołem w odpowiednio przygotowanym miejscu rozpala się ognisko. Celebrans błogosławi ogień, który jest symbolem nowego życia, prawdziwej Bożej światłości. To światło ma budzić we wszystkich wierzących nadzieje na życie wieczne. Paschał jest symbolem zmartwychwstania Zbawiciela. Celebrans żłobi w nim krzyż – znak zbawienia, litery greckie alfa i omega, cyfry roku bieżącego, które przypominają o tym, że do Chrystusa należy czas i wieczność, On jest początkiem i końcem wszystkiego. Kapłan wkłada w otwory paschału pięć ziaren kadzidła, które symbolizują Jego zbawcze rany. Od pobłogosławionego ognia zapala się Paschał, który niesie się na początku procesji. Kapłan bądź diakon trzykrotnie intonuje „Światło Chrystusa”, a uczestnicy liturgii odpowiadają „Bogu niech będą dzięki”. Po drugim wezwaniu obecni duchowni, asysta liturgiczna i wierni zapalają świece od paschału. Po trzecim zaś zapala się wszystkie światła w kościele. Po procesji wierni stoją i trzymając zapalone świece słuchają Orędzia Wielkanocnego, czyli Exultetu. Jest to dziękczynno-uwielbiająca modlitwa za Zbawienie, które przyniósł nam Jezus Chrystus.
Liturgia Słowa podkreśla z jednej strony jedność historii stworzenia i zbawienia, wypełnienie się porządku stworzenia w porządku zbawienia. Modlitwy zaś, które następują po każdym czytaniu bardzo jasno komentują czytania, ukazując ich wypełnienie się w Zbawicielu. Lekcjonarz podaje dziewięć czytań z Pisma Świętego: siedem ze Starego Testamentu i dwa z Nowego /epistoła i Ewangelia/. Jeśli wymaga tego sytuacja, można zmniejszyć liczbę czytań ze Starego Testamentu. Należy pamiętać o tym, że czytanie słowa Bożego stanowi zasadniczą część Wigilii Paschalnej. Winny być przynajmniej trzy czytania ze Starego Testamentu, a w sytuacji wyjątkowej przynajmniej dwa. Zawsze winno być czytanie z 14 rozdziału Księgi Wyjścia /trzecie czytanie- Wj 14, 15-15,1/. Po ostatnim czytaniu ze Starego Testamentu zapala się świece na ołtarzu, celebrans intonuje hymn Gloria, podczas którego biją wszystkie dzwony i dzwonki. Po odczytaniu Listu do Rzymian /Rz 6, 3-11/ celebrans uroczyście intonuje Alleluja, kantor śpiewa psalm responsoryjny. Na Ewangelię nie przynosi się świeczników, można natomiast używać kadzidła. Po Ewangelii homilia, a po niej następuje liturgia chrzcielna. Obrzęd ten rozpoczyna Litania do Wszystkich Świętych. Z tej racji, iż rozpoczął się Okres Wielkanocny wszyscy stoją podczas śpiewu litanii i odpowiadają na wezwania kantora. Jeśli do chrzcielnicy jest dłuższa procesja, to wówczas litanię śpiewa się w czasie procesji. Następnie celebrans błogosławi wodę chrzcielną. Pod koniec modlitwy zanurza w niej paschał raz albo trzy razy, prosząc w modlitwie Boga, aby przez Swojego Syna Jezusa Chrystusa zesłał na te wodę moc Ducha Świętego. Jeśli nie ma kandydatów do chrztu, to wówczas kapłan błogosławi wodę do pokropienia wiernych, a następnie na jego wezwanie uczestnicy liturgii wyrzekają się wszystkiego, co oddala od Pana Boga. Po odnowieniu przyrzeczeń chrzcielnych celebrans kropi wodą święconą. Po pokropieniu wiernych kapłan wraca na miejsce przewodniczenia. Opuszcza się wyznanie wiary i odmawia modlitwę powszechną Część czwarta to liturgia eucharystyczna, która rozpoczyna się jak zwykle w każdej Mszy Świętej.
Na zakończenie Mszy Świętej diakon albo kapłan odsyła lud jak zwykle. Obrzędy zakończenia opuszcza się, jeżeli przewidziana jest procesja..
Noc z Wielkiej Soboty na Niedzielę Zmartwychwstania miała charakter radości. Cała noc była bardzo czynna. Jedni wychodzili z adoracji inni w tym czasie przychodzili. Najczęściej wymieniali się domownicy. Straż zmieniała się po północy, gdyż było coraz więcej ludzi. Wszyscy na swój sposób czuwali: w kościele na modlitwie i w domu, żeby nie zaspać i zdążyć na czas do kościoła na Rezurekcję
Ks. dr hab. Tadeusz Syczewski – prof. KUL i rektor WSD w Drohiczynie – liturgista i etnograf [ ks. AP/Drohiczyn]
Maj 2026
